निर्वेद स्तोत्र

॥ श्री निर्वेद स्तोत्र ॥

विज्ञानशक्ती अवतरले : बहुत दैत्य निर्दाळिले :

विश्वरूप प्रकटुनि अर्जुनदेव बोधिले : तया नमन श्रीकृष्णराया ॥ १ ॥

जो चहुयुगीचा अधिष्ठात्री : अमोघा सिद्धी जयाचा घरी :

तो मातापुरी राज्यकरी : तया नमन श्रीदत्तात्रेया ॥ २ ॥

जे अवधूत वेषे क्रीडा करीति : सूपी पुंजे भरुनि गोमतीमध्ये घालीति :

बावना पुरुषा विद्यादान देति : तया नमन श्रीचक्रपाणि ॥ ३ ॥

आत्मारमणी रमती : नगरामध्ये क्रीडा करीति :

कृमीते ब्रह्मपदा नेति : तया नमन श्रीप्रभुराया ॥ ४ ॥

जो शरणागता वज्रपंजरु : आर्ताचा उदारु :

तो नमीन कृपेचा सागरु : श्रीसर्वेश्वरु ॥ ५ ॥

जो भांडारी ब्रह्मविद्येचा : सारथी वैराग्याचा :

बाप आचार्यांचा : नमीन नागार्जुनु ॥ ६ ॥

तया नागार्जुनाचा उपकारु : म्हणौनि महानुभावी जाणितला विचारु :

ए ब्रह्मविद्येचा निर्धारु : नाही आणिके ठायी ॥ ७ ॥

ईश्वरज्ञान निर्धारिता : भूल पडलीसे वेदान्ता :

आणिकाही सिद्धान्ता : ठाउकचि नव्हे ॥ ८ ॥

जे अन्यथाज्ञाने ग्रासिले : अभिलाषे बांधिलेते :

मायाजळी बुडाले : तेथ तृष्णा बहुत ॥ ९ ॥

जेणे अहंकाराचा घोडा वळघला : मानमान्यतेचा अभिलाषु वाढिन्नला :

तो पुरुष आचारे मैळला : तेथ ज्ञानाचा संदेहो ॥ १० ॥

असो, एणेविण काइ राहिले : जे जयाचे हरतले :

ते कव्हणीपरी निर्धारिले : ते विचारू आता ॥ ११ ॥

आचार कीजे मागाडा : निर्वेद बाहिया सवंगडा :

अनुताप रोकडा : उजळता दावी ॥ १२ ॥

निर्वेद कमळिनी विकासु : साधनी नाही अभ्यासु :

तरी झाडेसि करावा सहवासु : निरंतर पै ॥ १३ ॥

जेणे काम क्रोधाते निर्दाळिले : उपाधीते दवर्डिले :

सर्व सुखाते सांडिले : ज्ञानाचेनि बळे ॥ १४ ॥

जयाचे अज्ञान निरसले : अन्यथाज्ञान फिटले :

ज्ञान प्रकाशले : चहु पदार्थांचे ॥ १५ ॥

एक एक पदार्थ विस्तारिता : पर्वत न पुरेचि लिहिता :

आवाका परिसावा जाणता : तोकडेयामाजि ॥ १६ ॥

जेणे ईश्वर धरिलासे मनी : तया सुख नाही साधनी :

अप्राप्ती भावी असन्निधानी : नाश होए कर्मांचा ॥ १७ ॥

जैसे चंद्रेविण चकोरासि : मेघेविण चातकासि :

कांतेविण विरहिणीसि : सुखचि नाही ॥ १८ ॥

ना तरी मायेविण बाळकासि : उदकेविण मीनासि :

तैसे देवेविण भक्तासि : उरणेचि नाही ॥ १९ ॥

जी हे देह उरावयाचे हेचि कारण : जे असन्निधानी झाले श्रवण :

परवस्तुचे सादूषण : थोर होतसे ॥ २० ॥

जरि देतासि आपुलिए भक्तीते : तरि तुजविण माझे देह न उरते :

ज्ञान कोरडे देखते : तेथे प्रयत्न थोर ॥ २१ ॥

जी जी तैचि जर अनुसरता : तरि ए सृष्टीमध्ये न उरता :

साधनेकरुनि साध्य पावता : तुमचिए स्वरूपी ॥ २२ ॥

जी तू सकळ गुणाचा गुणवंतु : मी सकळ दोषांचा दोषवंतु :

तुझा मुरडुनी जाए हातु : निरयाकडे ॥ २३ ॥

ऐसा मी अपराधी ओखटा : तुझा सांडुनी जाए दारवंठा :

यमदूत नेउनि घालीति ताटा : विचंबीति अनेके परी ॥ २४ ॥

ऐसा मी कृतघ्न : तूते जाए सांडुन :

रिणाइत नेति धरून : चहुं वाटा ॥ २५ ॥

जी तू न उबगसि सृष्ट्यानुसृष्टी ज्ञान देता : परि मज वेळ न लगेचि धाडिता :

आता कृपा करीसि की न करीसि ही चिंता : थोर वर्ततसे ॥ २६ ॥

जी मी कव्हणे सृष्टी म्हणितले न करीचि : तूझे हे थोर अनुचित माझे :

आता सेवक म्हणता न लाजे : तरी स्वामीदुऱ्हा तो कव्हण ॥ २७ ॥

जी तू स्नेह करीसि अनादिचे : परि मी सन्निधान न करीचि तुझे :

आता हृदय न फुटेचि माझे : तूंते विनविता ॥ २८ ॥

परि ए सृष्टीमध्ये पाहता : आणिक कोणी नाही रक्षिता :

आपुलाला वेळु घेति देवता : सेवटी दवडुनि घालीति ॥ २९ ॥

तैसा तू नव्हेसि निष्ठुरु : तुझेनि पाडे आणिक नाही उदारु :

जीवाते तारीसि भवसागरु : कृपाळूपणे ॥ ३० ॥

तुझेया श्रीचरणां भजावे : तुजचि शरण रिगावे :

तुझेचि दास्य करावे : जन्मपर्यंत ॥ ३१ ॥

आता माझेया सर्व दोषाते फेडावे : आपुले सेवादास्य द्यावे :

दैवरहाटीमाजी घालावे : अनाथ म्हणौनिया ॥ ३२ ॥

जी मी संसारे त्रसला : म्हणौनि तुज शरण रिगाला :

तुझे वचन जीवेसि धरुनि ठेला : आता ठाके ते करी ॥ ३३ ॥

म्हणति प्रमाणपुरुष : साधनी पाहिजेल सुख :

तरी ये संसारीचे दुःख : नासेल कव्हणेपरी ॥ ३४ ॥

ईश्वराकारणे शरणांगते : परित्यजावे सर्व धर्माते :

मग अप्राप्तीचेया दुःखाते : अर्जावे तेणे ॥ ३५ ॥

ईश्वर स्मरावा चित्ती : जो अव्यक्त आलासे व्यक्ती :

तोचि नेईल प्राप्ती : आनंदस्वरूपाचिया ॥ ३६ ॥

नागार्जुनाचा स्वामी एक वेळ भेटता : तरी जीवेसि धरुनि ठाकता :

केव्हेळाही न सोडता : श्रीचरण तयाचे ॥ ३७ ॥

तरी आता काइ कीजे : हे पंचभौतिक ईश्वरा दीजे :

मग जीवे स्तुति कीजे : देवरायाची ॥ ३८ ॥

जी तू सकळ जीवांची माउली : मनुष्यवेषाची कुपरी साहिली :

ज्ञानशक्ती स्वीकरिली : आर्ता लागी ॥ ३९ ॥

मायावेष धरुनि : उभयशक्ती स्वीकरौनि :

पाहातसे द्यावया लागुनि : चारी दाने ॥ ४० ॥

चरणावरी माथा ठेउनि : विनवित असे : ॥ ४१ ॥

जी औदार्य असे तुमते : तरि क्षणैक पाहावे माझिए आर्तिते :

आणिक काइ असे जीवाते : ते गोसावी जाणति ॥ ४२ ॥

जी तू औदार्याचा रावो : माझिए जीवीचा जाणसि भावो :

आपुलिया श्रीचरणी ठावो : द्यावा मज ॥ ४३ ॥

जी तुझेनि सन्निधानेविण : जिणेया परते निके मरण :

तुझे न देखे श्रीचरण : म्हणौनिया ॥ ४४ ॥

जी तू कुवासा ज्ञानियांचा : सारथी अनुसरलेयांचा :

बाप भक्तांचा : देवा तूचि पै ॥ ४५ ॥

तुझा कृपा कटाक्ष भाव झळकता : तरी प्रेमाचा मोहर लागता :

तिही ठायाचा उच्छेद होता : एराची चिंता तुजचि की ॥ ४६ ॥

काइ मी मशक विनवीन : कवणे परी ईश्वराते तोषवीन :

काइसेन पूजा करीन : माते काहीच नाही ॥ ४७ ॥

आता अनुतापाचे आसन रचावे : अश्रुपाती चरण क्षाळण करावे :

मग स्वामीते विनवावे : पूजेलागी ॥ ४८ ॥

कर्मत्यागे झाडावे : विकल्पे सारवावे :

काम क्रोधाचे चूर्ण करावे : मग भराविया रंगमाळिका ॥ ४९ ॥

तप चंदनाचा रेखुनि टीळा : मन-मोगरीया परिमळा :

आवडीचिया कंठीमाळा : ओळगवाविया ॥ ५० ॥

धुपटना देहाचा : अंगारा विरहाग्नीचा :

धूप ज्ञानेंद्रियांचा : उधळावा ॥ ५१ ॥

भाव कनकाचा परिएळी : जीव-रत्न- दीप उजळी :

मग आरती ओवाळी : श्रीसर्वेश्वराते ॥ ५२ ॥

विकार कुरवंडी करुनि सांडावा : अनुसरणाचा वीडा ओळगावा :

मग निर्वेद मंत्र म्हणावा : प्रतिदिनी ॥ ५३ ॥

आचार कनकांच्या परिएळी : स्मरणाचा ओगर ओगरी :

तुलेनि स्वीकरी सर्वेश्वरु : स्वामी माझा ॥ ५४ ॥

थोडाचि निर्वेद म्हणितला : तो श्रोता महानुभावी ऐकिला :

तेणे संसार सांडिला : हरळाचिए परी ॥ ५५ ॥

ऐसा निर्वेद करीता : जीवासि होए चोखाळता :

प्रतिदिनी अनुष्ठिलीया होए योग्यता : वीतरागासि ॥ ५६ ॥

महानुभावी निरुपिले : तेथचे कणुकणु काढिले :

मग नागार्जुनाचेया स्वामीते विनविले : पूजेलागी ॥ ५७ ॥

महानुभावी निरुपिता : ऐसेचि आले माझेया चित्ता :

निमित्तविधी होए योग्यता : आचरणेन ॥ ५८ ॥

परी हे देह माझे न करीचि म्हणितले : वरि अनधिकारे असे जिंतिले :

महानुभावाचिए भेटी नावेक सत्व उपनले : तयाचा जिव्हाळा मज ॥ ५९ ॥

दिवस जातसे रजे राभस्ये वेगी : रात्र जातसे निद्रा प्रसंगी :

गुरुकुळाची सेवा न घडेचि सत्संगी : आता योग्यता ते कैची ॥ ६० ॥

जरि स्तुति करू म्हणे : तरि मागा महात्मे पढिन्नले पुराणे :

तेथ माझे शोच्याचे विनवणे : काइसे तुजपुढे ॥ ६१ ॥

जी मी असन्निधानी जन्मला : तुज मायबापेविण निढाळ ठेला :

वरि सांडुनि दिला : निराधार देवा ॥ ६२ ॥

जी मी तुझेया आचाराची नेणेचि निगुती : आता जीउनि अनिष्ट जोडू किती :

तुझेया भक्ता उपजली खंती : तेणे तू उदास मजसि ॥ ६३ ॥

जळो जळो हे जियाले : तुज ईश्वरेविण हे देह उरले :

मिया नाही मोकलिले : तयाचे कार्य हे ॥ ६४ ॥

म्हणौनि आपुला निर्वेद करीन : तुझे श्रीचरण हृदयी दृढ धरीन :

नावेक परते ठेवीन : मनोधर्म हे ॥ ६५ ॥

तुज अनुसरले : ते काइ जीवधर्म भोगावया उरले :

तेही मेलेयाचे अंगिकरले : तेथ कखावो कैचा पै ॥ ६६ ॥

जी हे वरवडे तुज दिधले : अन्तर मागा ठेविले :

म्हणौनि हे देह उरले : अनिष्टालागी ॥ ६७ ॥

जरी वेच असता तुझा ठाइ : तरी मनोधर्माची नुरती राई :

जळता दिसती खाई : या इंद्रियांची ॥ ६८ ॥

रजातमाचा होत असे वळसा : (मनोधर्म तमाचा भवतसे वळसा) :

तेथ तू हृदयी येशील कैसा : म्हणौनि तो काळ लेखी लागेल ऐसा भरवसा करू न ये ॥ ६९ ॥

म्हणौनि विषयाचा विटाळु लागू नेदावा : हा मनवा कवणीकडे जाऊ नेदावा :

बहूत वेच तुझे ठाई होआवा : तै तू हृदया येसी ॥ ७० ॥

जी तू अगाधाचा अगाधु : तुझा सनकादिका लागला वेधु :

गोपी भक्ता तुझा छंदु : तैसा देयावा मज ॥ ७१ ॥

जी नेणे तुझे चरित्र कैसे : तुवा जळचरे वेधिली परेशें :

तैसे तुझे लागो का पीसे : रात्रंदिवस ॥ ७२ ॥

ते गौरवर्ण श्रीमूर्ती जरी देखता : तरी हा आत्मा भेटीसी करीता :

त्रिविधा तापापासौनि सुखिया होता : तुझा श्रीचरणी ॥ ७३ ॥

जी तू माझी माउली विसावा : आणि सकळाही जीवा :

घरोघरी करी धावा : भक्तालागी ॥ ७४ ॥

काय वाणू ते उत्तर दिशा : तेथ निफज झाला वस्तुचा कैसा :

म्हणौनि सिधे सांडूनि धाविन्नला कैसा : आर्तालागी ॥ ७५ ॥

सदैव ते उत्तर दिशा : कवण वोवसली वोवसा :

तेथे वरिसावो जाला कैसा : प्रेमाचा ॥ ७६ ॥

ना ते उत्तर दिशा सासिन्नली : सुवर्णफुले फुलली :

म्हणौनि आदिनाथे अंगिकारली : भाग्यवंत ॥ ७७ ॥

की रत्ने माणिके मोतिए निफन्नली : प्राकृता ग्राहिका न घेववली :

मग जाणतेन राये घेतली : उदारपणे ॥ ७८ ॥

ना ते उत्तर दिशा सौभाग्यवंत : म्हणौनि आवडी असे तया देशांत :

तेथचे असति आर्तवंत : म्हणौनि येणे नाही ॥ ७९ ॥

ऐसा मी अजुनि जिते : कवणी सृष्टी जीवे न धरीचि तुते :

म्हणौनि निर्जनी सांडिले माते : अमंगळ म्हणौनि ॥ ८० ॥

आवो उत्तर दिशे बाइको : तेथ माझी माउली आली असे पाइको :

ते कवणे परि डोळा देखो : ऐसा रात्रंदिस सोचित असे ॥ ८१ ॥

तिए उत्तर दिशेचा मार्ग लागे : तरि ऐसे दैव जोडिले नाही मागे :

ऐसाही जावो म्हणे वेगे : तरी आज्ञा नाही ॥ ८२ ॥

जी मी ज्ञानाचा दुष्काळी जन्मला : तुज मायबापेविण निढाळ ठेला :

वरी अविद्येचा सुना ओढिला : चहुकडे ॥ ८३ ॥

ऐसा मी टुकटुकीत असे : आता कवणीपरी जिणे कैसे :

हे तुवा सांगावे परेशे : भलतेयापरी ॥ ८४ ॥

आणिक एक विनवितो सायासी : तुझेया भक्तावरी ओखटी बुद्धी मानसी :

तेयाचेनि दुखविलेया तू दुखवसी : मग मी के रिगैन ॥ ८५ ॥

जी तू पांडवांचा वेळाइतु : दुर्वास भोजन मागो आला त्वरितु :

तै द्रौपदीच्या धावण्या धावतु : बहुते वेगेसि ॥ ८६ ॥

शिशुपाळ निंदा करीता : बहुत उपसाहिले गोपीनाथा :

शें भरी सविया देता : शिरच्छेद केला पै ॥ ८७ ॥

म्हणौनि संतांची निंदा करीता : कव्हणी नाही झाला जाणता :

अठरा ब्रह्महत्या घडिलीया सांगता : जन्मेजयासि ॥ ८८ ॥

म्हणौनि संतांची निंदा करीत : तयाचिया कुळा क्षयो होय त्वरित :

पाठी काय करीति यमदूत : ते जाणवेचि ना ॥ ८९ ॥

चौऱ्यांशी नरक सांगितले : आणिक बहुत असति उरले :

ते नाही विस्तारिले : जे कानी आइकवतीना ॥ ९० ॥

खैरा इंगळावरी चालविता : थोर दुःख होए पाय जळता :

ऐसे यमदूत जाचिता : कव्हणी पुरे न म्हणे ॥ ९१ ॥

तापलेया तांब्रपत्रावरी चालविता : जीव न वचे देह जळता :

तेणे दुःखे चडफडिता : परि यमदूत कठीण ते ॥ ९२ ॥

मग नेति असिपत्राचिए वाटे : तयाची पत्रे खांडेयापसि तिखटे :

तयावरी घालिता देह तुटे : ते दुःख काय सांगो ॥ ९३ ॥

मग नेउनि कुंभिपाकी घालीति : वरी चांग झाकण ठेवीति :

भितरी खतपता कढति : त्या दुःखा अंतु नाही ॥ ९४ ॥

हे देशवळ नरक जाणावे : ययाहूनि नित्य थोर परिसावे :

म्हणौनि बरवेया परी संत अर्जावे : भलतेनि ॥ ९५ ॥

हे नरक मिया आइकिले : तव पोटी पाय रिगाले :

ऐसे बहुत असति अर्जिले : आता निस्तरैन कव्हणी परी ॥ ९६ ॥

जे रक्ष रक्ष माते : थोरे काकुलती विनवितो तूते :

पाहो नको माझेया अपकाराते : तू माउली माझी ॥ ९७ ॥

जी तू कृपेचा सागरु : आर्ताचा उदारु :

जीवासि तारिता भवसागरु : हे सहज गुण तुझे ॥ ९८ ॥

जी तुज अखंड जिवाची चिंता : हे वचन आइकिले ताता :

तरी माते वेगळे न करावे कृपावंता : देवदेवा ॥ ९९ ॥

जी अखंड तुमते आशंसिता : तुम्ही न कराल माझी चिंता :

तरी प्रेमासि पात्र नव्हता : तूचि करुनि दावसी की ॥ १०० ॥

जी तुमते उद्धरावयाचे व्यसन असे : तरी माते लावावे भक्तीचिए कासे :

आपुले प्रेम देउनि विश्वासे : ब्रिदे साच करावी ॥ १०१ ॥

जी असन्निधान दुरौनि दिधले : म्हणौनि स्वीकरिसी ना माझे विनविले :

कव्हणी सृष्टी नाही जोडिले : तेणे तू उदास मजसि ॥ १०२ ॥

जी परिसाना माझी विनंती : वास न पहाल माझिये येउति :

तरी कैवल्यदानी ऐसी ब्रिदे म्हणौनि जाल केउति : मिया जीवेसि धरिले असे ॥ १०३ ॥

संसार सोडविता ऐसी आइकिली कीर्ति : तुम्हा शरण आलो मी निश्चिती :

तरी माझे सत्व पहाल किती : शोच्या जीवाचे ॥ १०४ ॥

महानुभावांचा आचार कानी आइकिला : एकाचा प्रत्यक्ष डोळा देखिला :

म्हणौनि तया सोइ लागला : अनुष्ठावया ॥ १०५ ॥

गरुडा तिही लोकी गमन : एरी पक्षी काइ न करावे उत्पवन :

तैसे आचाराचे अनुसंधान : न सांडावे तापसी ॥ १०६ ॥

जय जय अच्युता अव्यक्ता : जय जय निर्गुणा गुणवंता :

जय जय बोधदायका व्यक्तमंता : तुज नमन असो ॥ १०७ ॥

नमन तुझेया ज्ञानिया भक्ता : त्यागिया शरणांगता :

तापसा विरक्ता : मुख्य करुनिया ॥ १०८ ॥

जयासि विषयाचा विटाळु न लगे : अभिलाष जयाचिए सेजे नरिगे :

जेही काम क्रोध वाटुनि घातले गंगे : तया तापसा नमन माझे ॥ १०९ ॥

जेही सर्वस्व सांडिले : आपले जन्म ईश्वरा दिधले :

जयाचा हृदयी अवस्थान केले : तया बोधवंता नमन माझे ॥ ११० ॥

तो बोधवंत कैसेनि ओळखिजे : अन्यथाज्ञान न ये जयाचिए वाचे :

तो वा काले स्मरणाचे : आणिक काइसेया नातळे ॥ १११ ॥

तो सकळापासौनि निवर्तला : आन काइसेया नाही उरला :

तो ईश्वरी असे वेचला : रात्रंदिवसु ॥ ११२ ॥

शास्त्र श्रुति स्मृति : गुरुकुळेसि असे प्रिती :

तयासि देवाची आर्ती : अखंडित पै ॥ ११३ ॥

जेणे अभिलाष जिंतिला : राग द्वेषाते पहुड घातला :

कामक्रोध पाटा वाटला : ज्ञानाचेनि बळे ॥ ११४ ॥

संसार ठोकरी हाणितला : तव काळे हात झाडिला :

देवे श्रीकरी घेतला : शरणांगत म्हणौनिया ॥ ११५ ॥

तो संसारासि रुसला : म्हणौनि सकळाही वंद्य जाहला :

अपरोक्षज्ञानिये माथा तुकिला : तयाचा आचार देखोनिया ॥ ११६ ॥

तेयासि इंद्रादिक आपुले परावे जाले : ब्रह्मादिक दांत चाउनि राहिले :

माया आपुलेपणे खेळविले : विशेषवेही ॥ ११७ ॥

तयासि ईश्वरसन्निधानाची घरटी : ब्रह्मादिक धावति पाठोपाठी :

चारी दाने देउनि सेवटी : ईश्वरस्वरूपी मेळवीति ॥ ११८ ॥

तया ज्ञानियाचेनि दर्शने : पापा होति पुरश्चरणे :

तयाचा अव्हेर न करावा कव्हणे : भलतेनि वंदावे ॥ ११९ ॥

जी मज नाही कव्हणाचा आधारु : वरि काळ जात असे दुर्धरु :

रात्रंदिवस लोटावया काय करू : तू अखंड आठवीसि ना ॥ १२० ॥

म्हणौनि ऐसेया परी आपुला काळ क्रमी : दिवस जावो नेदी मनोधर्मी :

ऐसे विचारावे तुम्ही : या दो माजी कव्हण चांग ॥ १२१ ॥

नागार्जुनाचा स्वामी स्मरता : जीवाची बंधने तुटली आचरता :

योग्य जालेया होए सायुज्यता : परब्रह्मेसि ॥ १२२ ॥

लटिके तमणे : अपयश करणे :

अभिलाषा येउते मने : योगीया जावो नेदी ॥ १२३ ॥

अचळ मुरारी अनुष्ठिता : अविधि रिगावा नाही पाहाता :

आचारी होए दक्षता : निरुपम ॥ १२४ ॥

दामुनि निर्वेद म्हणितला : तो महात्मजनी आइकिला :

जैसे मायबाप तोख

ति बाळकाचिया बोला : धाकुटे म्हणौनिया ॥ १२५ ॥

॥ इति निर्वेद स्तोत्र संपूर्ण